MỞ ĐẦU

Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X đã xác định rõ mục tiêu phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta là nhằm thực hiện: dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh; giải phóng mạnh mẽ và không ngừng phát triển sức sản xuất, nâng cao đời sống nhân dân; đẩy mạnh xóa đói, giảm nghèo, khuyến khích mọi người vươn lên làm giàu chính đáng, giúp đỡ người khác thoát nghèo và từng bước khá giả hơn. Tuy nhiên, quá trình xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa còn chậm, chưa theo kịp yêu cầu của công cuộc đổi mới và hội nhập kinh tế quốc tế. Nguyên nhân là do hệ thống pháp luật, cơ chế, chính sách chưa đầy đủ, đồng bộ và thống nhất. Để khắc phục những tồn tại, yếu kém đó và đạt được mục tiêu đã đề ra, bên cạnh các yếu tố và định hướng cần thiết khác, một vấn đề quan trọng là phải nâng cao vai trò và hiệu lực quản lý của Nhà nước, trong đó vai trò quản lý của Nhà nước là yếu tố quan trọng nhằm đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa của nền kinh tế.
Để quản lý và điều hành nền kinh tế có hiệu quả theo định hướng xã hội chủ nghĩa, Nhà nước cần có các công cụ đủ mạnh để kiểm tra, kiểm soát. Một trong những công cụ quan trọng đó là Kiểm toán Nhà nước. Kiểm toán Nhà nước là cơ quan kiểm tra tài chính công của Nhà nước, có vai trò góp phần làm trong sạch và minh bạch nền tài chính quốc gia.
Trong quá trình đổi mới đất nước, xây dựng Nhà nước pháp quyền, xóa bỏ nền kinh tế tập trung quan liêu bao cấp để chuyển sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, việc ra đời của Kiểm toán Nhà nước là tất yếu khách quan nhằm đáp ứng nhu cầu quản lý của Nhà nước đối với việc phát huy hiệu quả các nguồn lực kinh tế trong thời kỳ chuyển đổi. Trong đó, quản lý tài chính là một nhiệm vụ trọng yếu của Nhà nước. Cùng với các công cụ quản lý khác, Kiểm toán Nhà nước thực hiện chức năng kiểm tra, kiểm soát trong lĩnh vực tài chính công, góp phần tham mưu cho Quốc hội và Chính phủ trong việc hoạch định chính sách, đường lối kinh tế, đồng thời bảo đảm việc sử dụng hiệu quả các nguồn lực về tài sản và công quỹ quốc gia.
Kiểm toán Nhà nước Việt Nam được thành lập theo Nghị định số 70/CP ngày 11 tháng 7 năm 1994 của Chính phủ, là cơ quan trực thuộc Chính phủ và từng bước khẳng định vai trò, vị trí của mình như một công cụ quản lý hữu hiệu của Nhà nước. Luật Kiểm toán Nhà nước được Quốc hội khóa XI thông qua ngày 14 tháng 6 năm 2005 và có hiệu lực từ ngày 01 tháng 01 năm 2006. Điều 13 của Luật quy định: “Kiểm toán Nhà nước là cơ quan chuyên môn về lĩnh vực kiểm tra tài chính nhà nước do Quốc hội thành lập, hoạt động độc lập và chỉ tuân theo pháp luật”. Điều 14 quy định: “Kiểm toán Nhà nước có chức năng kiểm toán báo cáo tài chính, kiểm toán tuân thủ, kiểm toán hoạt động đối với cơ quan, tổ chức quản lý, sử dụng ngân sách, tiền và tài sản nhà nước” [18, tr.12].
Kiểm toán Nhà nước là cơ quan kiểm tra tài chính công của Nhà nước, hoạt động hoàn toàn độc lập với Quốc hội và Chính phủ, không nằm trong ba hệ thống quyền lực là lập pháp, hành pháp và tư pháp. Điều này khẳng định rõ vai trò của Kiểm toán Nhà nước trong quản lý vĩ mô nền kinh tế như một công cụ kiểm tra tài chính công nhằm đảm bảo việc chi tiêu ngân sách nhà nước và sử dụng công quỹ quốc gia tiết kiệm, hiệu quả, đồng thời ngăn ngừa lãng phí, tiêu cực và góp phần làm lành mạnh nền tài chính quốc gia.
Tuy mới đi vào hoạt động được 15 năm, so với nhiều cơ quan Kiểm toán Nhà nước trên thế giới còn khá non trẻ, nhưng những thành tựu và kết quả mà Kiểm toán Nhà nước Việt Nam đạt được trong lĩnh vực kiểm tra tài chính công là rất đáng ghi nhận. Với chức năng và nhiệm vụ của mình, Kiểm toán Nhà nước đã góp phần thiết lập trật tự, kỷ cương trong hoạt động thu – chi ngân sách nhà nước, nâng cao hiệu quả hoạt động của bộ máy hành chính và tiết kiệm chi tiêu ngân sách.
Thông qua hoạt động chuyên môn, Kiểm toán Nhà nước còn góp phần phát hiện các bất cập và đề xuất giải pháp hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường; phát hiện các hành vi gian lận, tham nhũng và các vi phạm pháp luật trong hoạt động kinh tế, kiến nghị xử lý theo quy định của pháp luật; qua đó, góp phần khắc phục những khuyết tật của cơ chế thị trường và nâng cao hiệu quả quản lý tài chính công.
Hiện nay, ở Việt Nam chưa có một công trình khoa học nào nghiên cứu riêng biệt, đầy đủ và có hệ thống về vai trò của Kiểm toán Nhà nước trong nền kinh tế thị trường. Để góp phần nâng cao và tăng cường vai trò của Kiểm toán Nhà nước, đồng thời xây dựng cơ quan này trở thành công cụ kiểm tra tài chính công quan trọng của Nhà nước, việc nghiên cứu đề tài “Kiểm toán Nhà nước trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam” là hết sức cần thiết.